یادداشت/عطیما میررضایی:
وقتی فاصله جغرافیایی به فاصله فرصتها تبدیل میشود
گلستان فقط گرگان نیست.
استان، مجموعهای از شهرها، بخشها، روستاها و مناطق مختلفی است که هرکدام ظرفیت، مسئله و فرصتهای خاص خود را دارند. اما یکی از پرسشهای جدی در مسیر توسعه استان این است که آیا فرصتهای توسعه به شکل متوازن میان همه مناطق توزیع شدهاند؟
توسعه زمانی عادلانه است که محل تولد افراد، میزان دسترسی آنان به فرصتهای اقتصادی، آموزشی، درمانی، فرهنگی و فناوری را تا حد ممکن تعیین نکند.
شهرستانها نباید فقط محل اجرای پروژه باشند
در بسیاری از مناطق، مردم بیشتر از آنکه درباره «برنامه توسعه» بشنوند، با فهرستی از پروژهها مواجهاند.
اما شهرستان به پروژه صرف نیاز ندارد؛ به مزیت اقتصادی پایدار نیاز دارد.
هر شهرستان باید بتواند پاسخ روشنی به این سؤال بدهد:
«موتور اقتصادی این منطقه چیست؟»
یک شهرستان ممکن است در کشاورزی مزیت داشته باشد؛ دیگری در گردشگری؛ دیگری در صنایع تبدیلی، تجارت، خدمات، معدن یا صنایع خلاق.
اگر برای همه مناطق یک نسخه یکسان نوشته شود، طبیعی است که بخشی از ظرفیتها بلااستفاده بماند.
توسعه متوازن یعنی هر منطقه یک نقش داشته باشد
استانداری و دستگاههای اقتصادی استان میتوانند به جای توزیع صرف اعتبارات میان پروژههای پراکنده، برای هر شهرستان نقشه مزیت و نقشه سرمایهگذاری تهیه کنند.
در این نقشه باید مشخص باشد:
- مهمترین ظرفیت اقتصادی شهرستان چیست؟
- چه موانعی جلوی سرمایهگذاری را گرفته است؟
- چه زیرساختی برای فعالشدن آن ظرفیت لازم است؟
- چه سرمایهگذاریهایی قابلیت اجرا دارند؟
- چه تعداد شغل میتوان ایجاد کرد؟
- چه دستگاهی مسئول رفع موانع است؟
- و نتیجه چه زمانی باید قابل مشاهده باشد؟
این یعنی عبور از توزیع اعتبار به سمت توزیع فرصت.
روستاها؛ حاشیه نیستند
روستاهای گلستان فقط محل سکونت نیستند.
روستا میتواند بخشی از زنجیره کشاورزی، گردشگری، صنایعدستی، صنایع غذایی و اقتصاد محلی باشد.
اما زمانی که فرصت اقتصادی در روستا وجود نداشته باشد، مهاجرت افزایش مییابد و جمعیت فعال به سمت شهرها حرکت میکند.
نتیجه نیز روشن است:
روستا ضعیفتر میشود، شهر با فشار بیشتر مواجه میشود و هزینه ارائه خدمات افزایش مییابد.
بنابراین توسعه روستایی، سیاستی برای آینده شهرها نیز هست.
یک مطالبه مشخص از مدیریت استان
استان گلستان میتواند یک سامانه عمومی «اطلس توسعه شهرستانها» ایجاد کند.
در این سامانه برای هر شهرستان، اطلاعاتی مانند ظرفیتهای اقتصادی، پروژههای نیمهتمام، فرصتهای سرمایهگذاری، زیرساختهای موجود، نیازهای اولویتدار و شاخصهای اشتغال و سرمایهگذاری منتشر شود.
سرمایهگذار باید بتواند با چند کلیک بفهمد:
کجا چه ظرفیتی وجود دارد و برای سرمایهگذاری چه موانعی باید برطرف شود؟
این همان جایی است که حکمرانی دادهمحور میتواند به توسعه واقعی کمک کند.
عدالت توسعهای یعنی فرصت برابر، نه نتیجه یکسان
قرار نیست همه شهرستانهای گلستان شبیه یکدیگر شوند.
اتفاقاً تفاوت ظرفیتها میتواند نقطه قوت استان باشد.
مسئله این است که یک کودک در یک منطقه کمبرخوردار نباید به دلیل محل زندگی، از دسترسی مناسب به آموزش، فناوری، سلامت و فرصتهای رشد محروم شود.
یک جوان روستایی باید بتواند به اینترنت مناسب، آموزش مهارتی، بازار و امکان راهاندازی کسبوکار دسترسی داشته باشد.
و یک سرمایهگذار باید بتواند خارج از مرکز استان نیز فرصت اقتصادی واقعی پیدا کند.
سؤال جدی از مدیران
اکنون زمان آن است که برای هر شهرستان یک سؤال ساده اما جدی مطرح شود:
در پنج سال آینده، قرار است این شهرستان دقیقاً با چه مزیت اقتصادی شناخته شود؟
اگر پاسخ روشنی وجود ندارد، یعنی هنوز درباره آینده آن منطقه تصمیم کافی گرفته نشده است.
و اگر پاسخ وجود دارد، سؤال بعدی مهمتر است:
برای تحقق آن، چه اقدام مشخصی، با چه اعتبار و در چه زمانی انجام خواهد شد؟
این پرسشها میتواند مدیریت استان را از گزارش عملکرد گذشته به سمت مدیریت آینده سوق دهد.
گلستان به توسعه شبکهای نیاز دارد
راه توسعه استان از مرکز به شهرستانها یکطرفه نیست.
باید یک شبکه اقتصادی شکل بگیرد:
روستا → شهرستان → مرکز استان → بازار ملی → بازار منطقهای.
کشاورز باید به فرآوری متصل شود.
تولیدکننده باید به بازار وصل شود.
جوان باید به فرصت شغلی متصل شود.
گردشگر باید به زنجیره خدمات متصل شود.
و شهرستان باید به شبکه اقتصادی استان متصل باشد.
اگر این اتصالها شکل نگیرد، حتی ظرفیتهای بزرگ نیز نمیتوانند اثر توسعهای خود را نشان دهند.
حرف آخر
گلستان زمانی توسعهیافتهتر خواهد شد که توسعه را از مرکز استان اندازه نگیریم؛ از دورترین روستاها و محرومترین نقاط استان اندازه بگیریم.
اگر فرصت در شهرستانها ایجاد شود، مهاجرت کاهش مییابد.
اگر سرمایهگذاری در مناطق مختلف شکل بگیرد، اقتصاد استان متنوعتر میشود.
اگر روستاها صاحب اقتصاد پایدار شوند، فشار بر شهرها کاهش مییابد.
و اگر هر شهرستان نقش خود را در اقتصاد استان پیدا کند، گلستان میتواند به جای مجموعهای از مناطق جدا از هم، به یک شبکه بههمپیوسته توسعه تبدیل شود.
مطالبه روشن است:
برای هر شهرستان یک مزیت، یک نقشه راه، یک مسئول، یک زمانبندی و یک شاخص نتیجه تعیین کنید.
زیرا توسعه زمانی عادلانه است که آدرس محل زندگی، آدرس محرومیت از فرصت نباشد.