یادداشت/عطیما میررضایی:
استان گلستان از آن سرزمینهایی است که اگر فقط فهرست ظرفیتهایش را مرور کنیم، تصویری کمنظیر از فرصتهای توسعه پیش روی ما قرار میگیرد؛ از جنگل و دریا و کشاورزی گرفته تا تنوع اقوام و فرهنگها، ظرفیتهای گردشگری، منابع انسانی، موقعیت جغرافیایی و امکان ارتباط با بازارهای منطقهای.
اما پرسش اساسی اینجاست: چرا استانی با چنین گسترهای از ظرفیتها، همچنان با مجموعهای از مسائل مزمن توسعهای دستوپنجه نرم میکند؟
مسئله گلستان را نمیتوان صرفاً در کمبود اعتبار یا نبود امکانات خلاصه کرد. بخشی از مسئله به نوع نگاه ما به توسعه بازمیگردد؛ توسعهای که گاه در قالب اجرای پروژههای پراکنده تعریف میشود، در حالی که توسعه واقعی نیازمند حل زنجیرهای از مسائل بههمپیوسته است.
کشاورزی؛ از تولید تا ارزشآفرینی
گلستان یکی از قطبهای مهم کشاورزی کشور است، اما مسئله فقط میزان تولید نیست. وقتی محصول کشاورزی بدون تکمیل زنجیره فرآوری، بستهبندی، برندینگ و بازاررسانی از استان خارج میشود، بخش مهمی از ارزش اقتصادی آن نیز همراه محصول از استان خارج خواهد شد.
بنابراین پرسش آیندهنگرانه این نیست که «چقدر تولید کنیم؟» بلکه باید پرسید: چگونه از هر واحد تولید، ارزش اقتصادی بیشتری برای مردم استان ایجاد کنیم؟
توسعه صنایع تبدیلی، تقویت زنجیرههای ارزش، فناوریهای نوین کشاورزی، مدیریت مصرف آب و ایجاد پیوند میان دانشگاه، بخش خصوصی و تولیدکنندگان میتواند بخشی از این مسیر باشد.
گردشگری؛ ظرفیتی که هنوز به اقتصاد پایدار تبدیل نشده است
گلستان از جنگل و دریا تا کوهستان، روستاهای تاریخی، میراث فرهنگی و تنوع قومی، ظرفیتهای متنوع گردشگری دارد. با این حال، گردشگری زمانی به موتور توسعه تبدیل میشود که مسافر فقط «عبور» نکند، بلکه در استان بماند، هزینه کند و دوباره بازگردد.
این موضوع نیازمند یک زنجیره کامل است: زیرساخت مناسب، حملونقل، اقامتگاه، معرفی حرفهای مقصد، خدمات استاندارد، رویدادهای گردشگری و مهمتر از همه، برندسازی یکپارچه گلستان.
استانی که جاذبههای فراوان دارد اما روایت واحدی از خود در ذهن گردشگر ایجاد نکرده است، بخشی از ظرفیت اقتصادی گردشگری خود را از دست میدهد.
بیکاری و مهاجرت؛ مسئلهای فراتر از اشتغال
یکی دیگر از مسائل مهم گلستان، ایجاد فرصتهای شغلی پایدار و متناسب با ظرفیتهای واقعی استان است. اشتغال صرفاً به معنای ایجاد یک موقعیت شغلی موقت نیست؛ بلکه باید بتواند آینده اقتصادی یک جوان را قابل پیشبینیتر کند.
وقتی جوان تحصیلکرده احساس کند برای ساختن آینده خود باید استان را ترک کند، مسئله فقط مهاجرت یک فرد نیست؛ استان بخشی از سرمایه انسانی خود را از دست میدهد.
از این منظر، حمایت از کسبوکارهای دانشبنیان، اقتصاد دیجیتال، صنایع خلاق، گردشگری و زنجیرههای ارزش کشاورزی میتواند بخشی از پاسخ به مسئله اشتغال باشد.
زیرساخت؛ توسعهای که باید متوازن باشد
گلستان در کنار مسائل اقتصادی، با چالشهای زیرساختی نیز مواجه است؛ از راههای ارتباطی و حملونقل گرفته تا زیرساختهای آب، فاضلاب، انرژی و زیرساختهای دیجیتال.
اما در اینجا نیز یک نکته مهم وجود دارد: زیرساخت باید در خدمت الگوی توسعه استان باشد.
اگر قرار است گردشگری توسعه پیدا کند، باید زیرساخت گردشگری متناسب با آن طراحی شود. اگر کشاورزی قرار است ارزشآفرین باشد، زنجیره حملونقل، سردخانه، صنایع تبدیلی و بازار باید همزمان تقویت شود. اگر اقتصاد دیجیتال هدف است، زیرساخت ارتباطی و مهارت نیروی انسانی باید همزمان رشد کند.
مسئله مهمتر؛ پراکندگی تصمیمها
شاید یکی از مسائل کمتر دیدهشده استان، پراکندگی تصمیمها و نبود یک نگاه یکپارچه به مسائل باشد.
هر دستگاه، بخشی از مسئله را میبیند و برای همان بخش برنامهریزی میکند؛ در حالی که مسائل توسعهای گلستان به یکدیگر متصلاند.
آب به کشاورزی مربوط است؛ کشاورزی به اشتغال؛ اشتغال به مهاجرت؛ مهاجرت به توسعه شهری؛ توسعه شهری به زیرساخت و محیطزیست و همه اینها در نهایت به کیفیت حکمرانی وابستهاند.
بنابراین گلستان بیش از آنکه به مجموعهای از تصمیمهای جداگانه نیاز داشته باشد، به حکمرانی یکپارچه و مسئلهمحور نیاز دارد.
گلستان به نقشه راه نیاز دارد، نه فهرست آرزوها
یکی از ضرورتهای امروز استان، تدوین یک نقشه راه توسعهای است که در آن چند مسئله کلیدی با شاخصهای روشن، مسئول مشخص، زمانبندی و منابع مالی معین دنبال شود.
در چنین رویکردی، باید از خود پرسید:
کدام مسائل استان فوریت بیشتری دارند؟
کدام مشکلات ریشهای هستند و حل آنها چند مسئله دیگر را نیز کاهش میدهد؟
چه ظرفیتهایی تاکنون کمتر مورد استفاده قرار گرفتهاند؟
بخش خصوصی در کدام حوزهها میتواند جایگزین یا مکمل منابع دولتی شود؟
و مهمتر از همه، اگر روندهای فعلی ادامه پیدا کند، گلستان پنج یا ده سال آینده چه وضعیتی خواهد داشت؟
این آخرین پرسش، همان جایی است که نگاه آیندهنگرانه وارد مدیریت استان میشود.
سخن پایانی
گلستان فقیر از ظرفیت نیست؛ مسئله اصلی، تبدیل ظرفیت به فرصت و فرصت به ارزش اقتصادی و اجتماعی است.
توسعه استان زمانی شتاب خواهد گرفت که از نگاه پروژهمحور فاصله بگیریم و به سمت مسئلهمحوری، آیندهنگری، مشارکت بخش خصوصی، استفاده از دانش دانشگاهی و حکمرانی هماهنگ حرکت کنیم.
گلستان برای عبور از مشکلات خود بیش از هر چیز به یک «تصویر روشن از آینده» نیاز دارد؛ تصویری که در آن کشاورزی فقط تولیدکننده محصول نباشد، گردشگری فقط عبور مسافر نباشد، جوان فقط جویای کار نباشد و ظرفیتهای طبیعی و انسانی فقط در آمارها باقی نمانند.
مسئله گلستان، کمبود ظرفیت نیست؛ مسئله، چگونگی تبدیل ظرفیتهای پراکنده به یک مسیر منسجم برای آینده است.