یادداشت/عطیما میررضایی:
گلستان را اگر روی کاغذ ببینیم، چیزی کم ندارد؛
دریا دارد، جنگل دارد، کشاورزی دارد، تاریخ و فرهنگ دارد، اقوام و سرمایه اجتماعی دارد، نیروی انسانی دارد و در چهارراه ارتباطی شمال کشور قرار گرفته است.
اما وقتی پای زندگی روزمره مردم به میان میآید، پرسش دیگری خود را نشان میدهد:
پس چرا سهم گلستان از این همه ظرفیت، هنوز با آنچه باید باشد فاصله دارد؟
این پرسش، شاید مهمترین پرسش توسعهای امروز استان باشد.
مسئله گلستان فقط کمبود اعتبار نیست. اگر همه مشکلات را به «پول» تقلیل دهیم، بخش مهمی از واقعیت را نادیده گرفتهایم. مسئله، در کنار منابع مالی، به نوع تصمیمگیری، اولویتبندی پروژهها، هماهنگی دستگاهها، بهرهوری منابع، سرمایهگذاری بخش خصوصی و مهمتر از همه، نداشتن یک تصویر مشترک از آینده استان بازمیگردد.
گلستان؛ گرفتار پروژه یا تشنه تحول؟
سالهاست پروژههای مختلف در استان مطرح میشوند؛ طرحهایی که هرکدام میتوانند بخشی از مشکلات را کاهش دهند. اما توسعه با جمعکردن پروژهها اتفاق نمیافتد.
توسعه یعنی بدانیم کدام مسئله را باید اول حل کنیم تا چند مسئله دیگر نیز همزمان کاهش پیدا کند.
اگر کشاورزی گلستان با ارزش افزوده پایین ادامه پیدا کند، اشتغال پایدار ایجاد نمیشود.
اگر گردشگر وارد استان شود اما مدت اقامتش کوتاه باشد، ظرفیت گردشگری به ثروت پایدار تبدیل نمیشود.
اگر جوان تحصیلکرده برای پیدا کردن فرصت شغلی مناسب مجبور به ترک استان شود، دانشگاهها هر سال بخشی از سرمایه انسانی خود را از دست خواهند داد.
و اگر زیرساختها بدون ارتباط با یک نقشه جامع توسعه ساخته شوند، ممکن است هزینههای زیادی صرف شود اما اثرگذاری آنها کمتر از انتظار باشد.
مشکل، فقط نداشتن پروژه نیست؛ مشکل، نداشتن زنجیره کامل توسعه است.
کشاورزی گلستان؛ تولیدکنندهای که هنوز به اندازه ظرفیتش ثروتمند نشده است
گلستان را نمیتوان بدون کشاورزی تصور کرد. اما در اقتصاد امروز، تولید بهتنهایی کافی نیست.
کشاورزی زمانی به موتور توسعه تبدیل میشود که از مزرعه تا بازار، یک زنجیره اقتصادی شکل بگیرد؛ از فناوری و اصلاح الگوی کشت تا فرآوری، بستهبندی، برند، حملونقل و صادرات.
وقتی محصول خام از استان خارج میشود، بخش مهمی از ارزش افزوده نیز خارج میشود.
بنابراین سؤال جدی این است:
چرا گلستان نباید بهجای فروش محصول، فروش «ارزش افزوده» را هدف قرار دهد؟
این تغییر نگاه میتواند کشاورزی را از یک فعالیت تولیدی به یک زنجیره بزرگ اشتغال و سرمایهگذاری تبدیل کند.
گردشگری؛ گنجی که هنوز روایت اقتصادی خودش را پیدا نکرده است
گلستان فقط یک مقصد برای عبور نیست.
استانی که در فاصلهای کوتاه میتواند دریا، جنگل، کوهستان، روستا، فرهنگ اقوام، میراث تاریخی و طبیعت متنوع را در کنار هم ارائه کند، ظرفیت تبدیلشدن به یکی از مقاصد مهم گردشگری کشور را دارد.
اما داشتن جاذبه با داشتن «اقتصاد گردشگری» متفاوت است.
گردشگر باید بیاید، بماند، از خدمات محلی استفاده کند، تجربهای مناسب داشته باشد و با خاطرهای مثبت بازگردد.
اینجاست که موضوعاتی مانند اقامت، حملونقل، معرفی مقصد، آموزش جامعه محلی، خدمات گردشگری، رویدادها و بازاریابی اهمیت پیدا میکند.
گلستان شاید بیش از آنکه به جاذبه جدید نیاز داشته باشد، به مدیریت حرفهای جاذبههای موجود نیاز دارد.
جوان گلستانی؛ سرمایهای که نباید فقط در آمارها دیده شود
هر استان زمانی آینده دارد که جوانانش آینده خود را در همان استان قابل تصور بدانند.
اشتغال جوانان نباید فقط به استخدام دولتی یا ایجاد مشاغل کوتاهمدت محدود شود.
اقتصاد دیجیتال، صنایع خلاق، کسبوکارهای دانشبنیان، گردشگری، صنایع تبدیلی، خدمات تخصصی و زنجیرههای جدید اقتصادی میتوانند فرصتهای تازهای ایجاد کنند.
اما این اتفاق خودبهخود رخ نمیدهد.
باید میان دانشگاه، صنعت، دولت، سرمایهگذار و نیروی انسانی ارتباط واقعی شکل بگیرد.
دانشگاه نباید جزیرهای جدا از اقتصاد استان باشد و دستگاه اجرایی نیز نباید دانشگاه را فقط در زمان برگزاری همایشها به یاد بیاورد.
مسئلهای به نام تصمیمهای جزیرهای
شاید یکی از جدیترین چالشهای توسعه گلستان، نگاه جزیرهای به مسائل باشد.
آب یک مسئله مستقل نیست.
کشاورزی یک مسئله مستقل نیست.
اشتغال یک مسئله مستقل نیست.
مهاجرت یک مسئله مستقل نیست.
محیطزیست، صنعت، گردشگری، حملونقل و توسعه شهری نیز هرکدام قطعات یک پازل بزرگترند.
وقتی هر دستگاه فقط محدوده اداری خودش را ببیند، ممکن است بخشی از مسئله حل شود اما مسئله اصلی همچنان باقی بماند.
گلستان به هماهنگی بیشتر میان تصمیمها نیاز دارد؛ نه صرفاً افزایش تعداد تصمیمها.
پرسش سخت اما ضروری
اکنون باید پرسید:
اگر روند فعلی توسعه ادامه پیدا کند، گلستان در سال ۱۴۱۰ چه تصویری خواهد داشت؟
آیا کشاورزی آن همچنان عمدتاً بر فروش محصول خام متکی خواهد بود؟
آیا جوانان برای یافتن فرصتهای بهتر همچنان به استانهای دیگر خواهند رفت؟
آیا گردشگری همچنان بیشتر فصلی و عبوری خواهد بود؟
آیا پروژههای عمرانی بدون اولویتبندی راهبردی ادامه خواهند یافت؟
و آیا دستگاههای مختلف همچنان هرکدام نسخه خود را برای توسعه خواهند نوشت؟
این پرسشها برای ترساندن جامعه نیست؛ برای وادارکردن نظام تصمیمگیری به آیندهنگری است.
وقت آن رسیده که گلستان «مسئلهمحور» اداره شود
استان به یک فهرست بلندبالا از آرزوها نیاز ندارد.
به یک نقشه راه قابل سنجش نیاز دارد.
چند مسئله کلیدی باید شناسایی شود؛ برای هرکدام شاخص مشخص تعیین شود؛ دستگاه مسئول مشخص باشد؛ منابع مالی مشخص شود؛ زمانبندی وجود داشته باشد و مهمتر از همه، مردم بتوانند نتیجه را لمس کنند.
توسعه زمانی معنا دارد که مردم اثر آن را در زندگی خود ببینند.
اگر قرار است کشاورزی توسعه پیدا کند، درآمد کشاورز باید افزایش یابد.
اگر قرار است گردشگری توسعه پیدا کند، اقتصاد جوامع محلی باید رونق بگیرد.
اگر قرار است صنعت توسعه پیدا کند، اشتغال پایدار باید ایجاد شود.
اگر قرار است زیرساخت ساخته شود، کیفیت زندگی مردم باید بهتر شود.
و اگر قرار است بودجهای هزینه شود، باید بتوان پرسید:
این هزینه دقیقاً کدام مسئله استان را حل کرده است؟
گلستان بیش از آنکه مشکل ظرفیت داشته باشد، مشکل اتصال ظرفیتها را دارد
شاید خلاصه تمام بحث همین باشد.
گلستان منابع و ظرفیتهای متنوعی دارد، اما این ظرفیتها هنوز به اندازه کافی به یکدیگر متصل نشدهاند.
کشاورزی باید به صنعت فرآوری متصل شود.
گردشگری باید به فرهنگ و اقتصاد محلی متصل شود.
دانشگاه باید به نیازهای واقعی استان متصل شود.
جوان باید به فرصت اقتصادی متصل شود.
سرمایهگذار باید به پروژه قابل اتکا متصل شود.
و تصمیمهای دستگاهها باید به یک تصویر مشترک از آینده گلستان متصل شوند.
در غیر این صورت، هر سال میتوان فهرست تازهای از پروژهها منتشر کرد، اما همچنان درباره همان مشکلات قدیمی سخن گفت.
حرف آخر
گلستان نیازمند نگاه تازهای به توسعه است؛ نگاهی که در آن، توسعه صرفاً به تعداد پروژههای افتتاحشده سنجیده نشود، بلکه با کیفیت زندگی مردم، افزایش بهرهوری، ایجاد اشتغال پایدار، ماندگاری سرمایه انسانی، افزایش ارزش افزوده و کاهش مسائل مزمن استان سنجیده شود.
گلستان را نباید فقط با مشکلاتش شناخت.
اما نباید ظرفیتهایش را نیز بهانهای برای پنهانکردن مشکلات قرار داد.
استانی که این همه ظرفیت دارد، شایسته آن است که درباره آیندهاش جدیتر، علمیتر و شجاعانهتر تصمیم بگیرد.
مسئله امروز گلستان شاید این نباشد که «چه داریم؟»
مسئله این است: