یادداشت/عطیما میررضایی:
گلستان فقط با کمبود زیرساخت روبهرو نیست؛ با خطر از دست دادن سرمایه انسانی خود نیز مواجه است.
هر روز درباره توسعه استان حرف میزنیم؛ از سرمایهگذاری، اشتغال، گردشگری، کشاورزی، صنعت و اقتصاد دانشبنیان.
اما شاید مهمترین سؤال را کمتر میپرسیم:
سرمایه انسانی گلستان کجاست؟
جوانی که در دانشگاههای استان درس میخواند، مهارتی یاد میگیرد، ایدهای دارد و آرزو میکند کسبوکاری راه بیندازد، اگر برای ماندن در استان فرصت مناسبی پیدا نکند، دیر یا زود راهی تهران، مشهد، اصفهان، شیراز یا حتی خارج از کشور میشود.
او فقط یک نفر نیست.
با رفتن او، بخشی از دانش، انرژی، شبکه ارتباطی و آینده اقتصادی استان نیز از دست میرود.
مسئله فقط اشتغال نیست
وقتی درباره مهاجرت جوانان صحبت میکنیم، معمولاً همهچیز را به «نبود شغل» تقلیل میدهیم.
اما مسئله عمیقتر است.
جوان امروز فقط شغل نمیخواهد؛ مسیر پیشرفت میخواهد.
میخواهد بداند اگر در شهر خودش بماند، میتواند پنج سال بعد کجا باشد.
میخواهد امکان رشد حرفهای داشته باشد.
میخواهد ایدهاش جدی گرفته شود.
میخواهد بتواند با یک مجموعه دولتی، دانشگاهی یا اقتصادی وارد تعامل شود بدون اینکه در پیچوخم فرآیندهای اداری گرفتار شود.
اگر چنین چشماندازی وجود نداشته باشد، مهاجرت انتخابی طبیعی برای بخشی از نیروی انسانی خواهد شد.
گلستان نباید کارخانه تولید نیروی انسانی برای استانهای دیگر باشد
این شاید یکی از تلخترین تناقضهای توسعهای استان باشد:
هزینه آموزش و پرورش یک جوان در گلستان پرداخت میشود، اما ثمره اقتصادی تخصص او ممکن است در جای دیگری ایجاد شود.
مدارس، دانشگاهها، خانوادهها و جامعه برای تربیت این نیروی انسانی هزینه میکنند؛ اما زمانی که فرد به مرحله تولید ارزش میرسد، ممکن است استان مقصد دیگری برای فعالیت او باشد.
این یعنی مسئله فقط مهاجرت یک فرد نیست؛ مسئله، انتقال سرمایه انسانی است.
دانشگاه باید با اقتصاد استان حرف بزند
اگر گلستان قرار است اقتصاد آینده خود را بر کشاورزی نوین، گردشگری، صنایع تبدیلی، فناوری، اقتصاد دیجیتال و خدمات تخصصی بنا کند، دانشگاه نیز باید با همین نیازها پیوند بخورد.
دانشجو نباید فقط برای گرفتن مدرک آماده شود.
باید برای حل مسئله آماده شود.
چرا دانشجوی یک دانشگاه در گلستان نتواند پروژه واقعی یک واحد صنعتی، شرکت گردشگری، مجموعه کشاورزی یا دستگاه اجرایی استان را حل کند؟
چرا بخشی از پایاننامهها نباید مستقیماً به مسائل واقعی استان اختصاص پیدا کند؟
چرا دانشگاه و استانداری و بخش خصوصی نباید یک میز مشترک برای حل مسائل توسعه استان داشته باشند؟
شهرهای کوچک را نباید فقط محل سکونت دید
توسعه گلستان نباید فقط حول گرگان تعریف شود.
شهرستانهای مختلف استان هرکدام ظرفیتهای خاص خود را دارند.
اگر در هر منطقه متناسب با مزیت محلی، کسبوکارهای کوچک و متوسط، صنایع تبدیلی، گردشگری و خدمات تخصصی شکل بگیرد، بخشی از فشار مهاجرت به مرکز استان و خارج از استان نیز کاهش خواهد یافت.
توسعه متوازن یعنی فرصت را به محل زندگی مردم نزدیک کنیم.
رسانه؛ تریبون مسئولان یا صدای مردم؟
در چنین شرایطی نقش رسانه نیز مهم است.
رسانه استانی نباید فقط شمارشگر افتتاح پروژهها باشد.
باید بپرسد:
این پروژه چه مشکلی را حل کرد؟
چه تعداد شغل پایدار ایجاد شد؟
چه میزان سرمایه جذب شد؟
چه تعداد جوان در استان ماندند؟
چه میزان از ظرفیت دانشگاهها وارد اقتصاد استان شد؟
و چرا بعضی فرصتها سالهاست فقط در سخنرانیها تکرار میشوند؟
رسانه زمانی اثرگذار است که از خبرِ رویداد به پیگیری نتیجه برسد.
سیاستگذار باید یک سؤال سخت را پاسخ دهد
اگر قرار است جوانان گلستان بمانند، باید برای ماندن آنها دلیل اقتصادی و اجتماعی ساخته شود.
نمیتوان از جوان خواست در استان بماند، اما فرصت رشد را جای دیگری جستوجو کند.
نمیتوان از سرمایهگذار خواست وارد استان شود، اما محیط فعالیت را برای او دشوار کرد.
نمیتوان از نخبگان خواست در استان بمانند، اما آنها را فقط در جلسات رسمی به یاد آورد.
ماندن را نمیتوان با توصیه ایجاد کرد؛ باید برای ماندن، فرصت ساخت.
گلستان به یک قرارداد تازه با نسل جوان نیاز دارد
شاید زمان آن رسیده باشد که استان یک برنامه مشخص برای حفظ و جذب سرمایه انسانی طراحی کند؛ برنامهای که فقط شعار «جوانگرایی» نباشد.
تسهیل کسبوکارهای جوانان، پیوند دانشگاه و صنعت، حمایت از شرکتهای دانشبنیان، توسعه اقتصاد دیجیتال، ایجاد بازار برای ایدههای نو و تسهیل سرمایهگذاری بخش خصوصی میتواند بخشی از این مسیر باشد.
اما مهمتر از همه، جوان باید احساس کند آیندهاش در استان قابل ساختن است.
حرف آخر
گلستان اگر سرمایه طبیعی خود را از دست بدهد، سالها برای احیای آن هزینه خواهد کرد.
اما اگر سرمایه انسانی خود را از دست بدهد، زیان آن شاید بسیار عمیقتر باشد؛ زیرا انسانی که رفته، فقط یک صندلی خالی در یک اداره یا شرکت نیست.
او میتوانست یک کارآفرین باشد.
یک استاد باشد.
یک مدیر باشد.
یک پژوهشگر باشد.
یک خبرنگار باشد.
یک سرمایهگذار باشد.
یا کسبوکاری را در همین استان بنا کند که برای دهها نفر دیگر فرصت ایجاد کند.
بنابراین توسعه گلستان را باید از جایی آغاز کرد که کمتر دیده میشود:
از حفظ امید به آینده.
اگر جوان گلستان باور کند که میتواند در شهر و استان خودش آیندهای بسازد، ماندن معنا پیدا میکند.
و اگر این باور از بین برود، هیچ افتتاحیهای نمیتواند جای آن را پر کند.
گلستان زمانی توسعه پیدا میکند که جوانش برای ساختن آینده، مجبور نباشد آینده را در جای دیگری جستوجو کند.