یادداشت/عطیما میررضایی:
استان گلستان را نمیتوان فقط با جنگلهای هیرکانی، سواحل خزر، دشتهای حاصلخیز، تنوع اقوام و ظرفیتهای گردشگریاش معرفی کرد. گلستان، در حقیقت، تصویری فشرده از مجموعهای از فرصتها و چالشهای توسعه در ایران است؛ استانی که ظرفیتهای فراوان دارد، اما هنوز میان «آنچه هست» و «آنچه میتواند باشد» فاصلهای جدی دیده میشود.
مسئله گلستان کمبود ظرفیت نیست؛ مسئله، تبدیل ظرفیت به ارزش اقتصادی و اجتماعی پایدار است.
سالهاست از کشاورزی، گردشگری، صنعت، مرز، دریای خزر، ظرفیتهای بندری، منابع طبیعی و توان انسانی گلستان سخن گفته میشود. پروژههایی تعریف میشوند، اعتبارات اعلام میشود و وعدههایی برای شتاب گرفتن توسعه مطرح میشود؛ اما پرسش اساسی همچنان پابرجاست: چرا سهم واقعی گلستان از ظرفیتهایش با آنچه در اسناد و سخنرانیها ترسیم میشود، فاصله دارد؟
پاسخ را شاید باید در نوع نگاه به توسعه جستوجو کرد.
گلستان بیش از آنکه به فهرستی بلند از پروژههای پراکنده نیاز داشته باشد، به اولویتبندی دقیق، پیوستگی مدیریتی و نقشه راه توسعه نیاز دارد. استانی با چنین تنوع جغرافیایی و اجتماعی نمیتواند با تصمیمهای مقطعی و پروژههای منفرد به توسعه پایدار برسد.
کشاورزی؛ از تولید خام تا زنجیره ارزش
یکی از مهمترین ظرفیتهای اقتصادی گلستان، کشاورزی است؛ اما اقتصاد کشاورزی زمانی میتواند موتور توسعه باشد که از مرحله تولید محصول عبور کند و به زنجیره کامل ارزش برسد.
تولید بدون صنایع تبدیلی، بستهبندی، فرآوری، برندینگ، بازاررسانی و صادرات، بخش بزرگی از ارزش اقتصادی محصول را خارج از استان ایجاد میکند.
بنابراین سؤال امروز گلستان فقط این نیست که «چه مقدار محصول تولید میکنیم؟» بلکه باید پرسید:
چه مقدار از ارزش افزوده این محصولات در خود استان باقی میماند؟
این تغییر نگاه میتواند سیاست کشاورزی استان را از «افزایش تولید» به سمت «افزایش درآمد و ارزش افزوده» هدایت کند.
گردشگری؛ ظرفیتی که هنوز به صنعت تبدیل نشده است
گلستان یکی از متنوعترین جغرافیاهای گردشگری کشور را در اختیار دارد؛ از جنگل و کوهستان تا دریا، روستاهای تاریخی، تنوع قومی و فرهنگی و میراث طبیعی.
با این حال، برخورداری از جاذبه گردشگری الزاماً به معنای برخورداری از اقتصاد گردشگری نیست.
گردشگر باید بتواند وارد استان شود، بماند، هزینه کند و تجربهای ماندگار با خود ببرد.
ازاینرو توسعه گردشگری گلستان نیازمند شبکهای از خدمات است؛ نه صرفاً معرفی چند جاذبه.
اقامتگاه، حملونقل، خدمات شهری، مسیرهای گردشگری، تبلیغات حرفهای، اقتصاد محلی، صنایعدستی و فروش محصولات بومی باید در کنار یکدیگر دیده شوند. در غیر این صورت، گردشگری همچنان در حد «ظرفیت» باقی میماند و به «اقتصاد» تبدیل نمیشود.
مدیریت استانی؛ از روزمرگی به حکمرانی توسعه
یکی از مسائل مهم گلستان، ضرورت عبور مدیریت استان از اداره روزمره به سمت مدیریت مبتنی بر مسئله و آیندهنگری است.
استانداری، دستگاههای اجرایی، شهرداریها، دانشگاهها، بخش خصوصی و نهادهای اجتماعی باید بدانند که مقصد توسعه استان در پنج یا ده سال آینده کجاست.
هر مدیر نباید از صفر شروع کند و با پایان مسئولیت او نیز بخشی از برنامهها متوقف شود.
توسعه زمانی اتفاق میافتد که برنامهها، فراتر از اشخاص، استمرار داشته باشند.
گلستان به یک «اتاق فکر توسعه» صرفاً تشریفاتی نیاز ندارد؛ به یک سازوکار واقعی برای شناسایی مسائل، اولویتبندی آنها، سنجش پیشرفت و پاسخخواهی از دستگاهها نیازمند است.
مسئلهای به نام سرمایه انسانی
گلستان تنها با ساخت جاده و ساختمان توسعه پیدا نمیکند.
دانشگاهها، نخبگان، جوانان، کارآفرینان، رسانهها و تشکلهای اجتماعی، بخشی از زیرساخت واقعی توسعه استان هستند.
اگر جوان تحصیلکرده استان نتواند دانش خود را به فرصت اقتصادی تبدیل کند، بخشی از سرمایه انسانی استان از چرخه توسعه خارج خواهد شد.
بنابراین سیاست توسعه گلستان باید از «ساختوساز» فراتر رود و به سمت ساختن فرصت حرکت کند.
گلستان به تصمیمهای سخت اما دقیق نیاز دارد
در نهایت، توسعه استان با تعداد وعدهها سنجیده نمیشود؛ با تعداد پروژههای افتتاحشده نیز بهتنهایی سنجیده نمیشود.
معیار واقعی، تغییر کیفیت زندگی مردم، افزایش بهرهوری اقتصادی، ایجاد اشتغال پایدار، کاهش مهاجرت سرمایه انسانی، افزایش درآمد خانوار و تبدیل ظرفیتهای بومی به ثروت عمومی است.
گلستان امروز بیش از هر چیز به یک پرسش شفاف نیاز دارد:
در دهه آینده دقیقاً میخواهیم گلستان چه جایگاهی در اقتصاد و توسعه کشور داشته باشد؟
اگر پاسخ این پرسش روشن شود، بسیاری از تصمیمهای بعدی نیز روشن خواهد شد؛ اینکه کجا سرمایهگذاری کنیم، کدام پروژهها را در اولویت قرار دهیم، کدام طرحها را متوقف کنیم، چه زیرساختهایی بسازیم و چگونه سرمایه بخش خصوصی را وارد استان کنیم.
گلستان کمبود ظرفیت ندارد؛ کمبود اتصال میان ظرفیتها دارد.
کشاورزی باید به صنعت متصل شود، صنعت به صادرات، گردشگری به اقتصاد محلی، دانشگاه به بازار کار، رسانه به مطالبهگری تخصصی و مدیریت به یک نقشه راه مشترک.
شاید زمان آن رسیده باشد که گلستان را نه با آنچه «دارد»، بلکه با آنچه میتواند بسازد ارزیابی کنیم.
توسعه استان از جایی آغاز میشود که وعدهها جای خود را به اولویتهای روشن، برنامههای قابل سنجش و مسئولیتپذیری مدیریتی بدهند.
گلستان برای عبور از وضعیت موجود، بیش از پروژههای جدید، به یک روایت جدید از توسعه نیاز دارد؛ روایتی که در آن ظرفیت، برنامه، سرمایه و مدیریت در یک مسیر مشترک قرار گیرند.