یادداشت/عطیما میررضایی:
وقتی مهاجرت فقط رفتن یک نفر نیست
گاهی برای سنجش آینده یک استان، نباید فقط به تعداد کارخانهها، پروژههای عمرانی یا میزان بودجه نگاه کرد؛ باید دید جوانان آن استان آینده خود را کجا جستوجو میکنند.
این پرسش درباره گلستان اهمیت ویژهای دارد.
گلستان سرزمین نیروی انسانی، دانشگاه، فرهنگ و تنوع اجتماعی است؛ اما اگر بخشی از نیروهای متخصص و جوان استان برای تحصیل، اشتغال یا ساختن آینده خود ناچار به انتخاب مقصدی خارج از استان شوند، مسئله فقط یک جابهجایی جمعیتی نیست.
آنچه از استان خارج میشود، ممکن است سرمایه انسانی، تجربه، ایده، شبکه ارتباطی و بخشی از توان حل مسئله آینده باشد.
مهاجرت؛ معلول است یا پیام؟
وقتی جوانی از یک استان مهاجرت میکند، سادهترین تحلیل این است که او به دنبال درآمد بیشتر یا امکانات بهتر بوده است.
اما نگاه عمیقتر میپرسد:
چه چیزی در مبدأ وجود نداشته که مقصد توانسته است آن را ارائه دهد؟
شغل تخصصی؟
مسیر رشد حرفهای؟
دسترسی به سرمایه؟
امکان راهاندازی کسبوکار؟
ارتباط دانشگاه و صنعت؟
یا احساس مشارکت در ساختن آینده؟
پاسخ هرچه باشد، مهاجرت باید بهعنوان یک «پیام سیاستی» دیده شود، نه صرفاً یک آمار جمعیتی.
جوانی که برمیگردد، چه چیزی باید پیدا کند؟
یکی از مهمترین شاخصهای توسعه، توان یک منطقه برای جذب و نگهداشت سرمایه انسانی است.
جوانی که در دانشگاهی خارج از استان تحصیل کرده، مهارت جدیدی آموخته و تجربهای به دست آورده است، میتواند برای گلستان یک فرصت باشد؛ اما به شرط آنکه پس از بازگشت، با ساختاری مواجه شود که بتواند توانایی او را به کار بگیرد.
اگر متخصص جوان پس از بازگشت با نبود فرصت شغلی، فرآیندهای پیچیده اداری، دشواری تأمین مالی یا نبود بازار مواجه شود، طبیعی است که دوباره مقصد دیگری را انتخاب کند.
بنابراین مسئله فقط «بازگشت نخبگان» نیست؛ مسئله، ساختن محیطی است که بازگشت آنان را معنادار کند.
سرمایه اجتماعی را نمیتوان با بخشنامه ساخت
توسعه فقط ساختمان و جاده نیست.
اعتماد عمومی، مشارکت مردم، همکاری میان نهادها، ارتباط دانشگاه و جامعه و اعتماد سرمایهگذار به آینده، بخشی از زیرساخت نامرئی توسعهاند.
استانی که مردم آن احساس کنند در تصمیمهای مهم شنیده میشوند و نتیجه برنامهها قابل مشاهده است، ظرفیت بیشتری برای مشارکت در توسعه خواهد داشت.
از همین رو، شفافیت در تصمیمگیری، گزارشدهی درباره پیشرفت پروژهها، پاسخگویی مدیران و استفاده از ظرفیت نخبگان و تشکلهای مدنی، موضوعات حاشیهای نیستند.
اینها بخشی از حکمرانی توسعه هستند.
چرا دانشگاه نباید فقط تولید مدرک کند؟
گلستان دانشگاه و نیروی تحصیلکرده کم ندارد؛ اما سؤال مهمتر این است که چه میزان از دانش تولیدشده در دانشگاه وارد فرآیند حل مسائل استان میشود؟
دانشگاه باید بتواند برای مسائل واقعی استان مسئله تعریف کند:
برای آب، راهکار ارائه دهد؛
برای کشاورزی، فناوری طراحی کند؛
برای گردشگری، مدل اقتصادی ارائه دهد؛
برای مدیریت شهری، داده و تحلیل تولید کند؛
و برای دستگاههای اجرایی، اتاق فکر واقعی باشد.
اگر دانشگاه و مدیریت اجرایی از یکدیگر فاصله داشته باشند، بخشی از ظرفیت علمی استان عملاً بلااستفاده باقی میماند.
مدیر آینده باید مسئله را بشناسد، نه فقط پروژه را
مدیریت استان در دهه پیشرو بیش از هر زمان دیگری به مدیرانی نیاز دارد که بتوانند مسائل را بهصورت شبکهای ببینند.
مدیری که فقط پروژه امروز را ببیند، ممکن است از مسئله فردا غافل شود.
مدیری که فقط اعتبار جذبشده را شاخص موفقیت بداند، ممکن است از اثربخشی هزینهها غفلت کند.
و مدیری که فقط عملکرد دستگاه خود را ببیند، ممکن است مسئلهای را حل کند که در نهایت مسئله بزرگتری را ایجاد کند.
گلستان به مدیریتی نیاز دارد که بتواند میان اقتصاد، محیطزیست، جامعه، فناوری و آینده ارتباط برقرار کند.
نسخه توسعه گلستان از تهران نوشته نمیشود
سیاستهای ملی برای توسعه استانها ضروریاند، اما هیچ نسخهای بدون شناخت دقیق ویژگیهای محلی نمیتواند همه مسائل یک استان را حل کند.
گلستان باید بتواند الگوی توسعه متناسب با ویژگیهای خودش را طراحی کند؛ الگویی که در آن ظرفیتهای کشاورزی، گردشگری، اقتصاد دریامحور، فرهنگ و صنایع خلاق، اقتصاد دیجیتال و سرمایه انسانی در کنار یکدیگر دیده شوند.
این یعنی حرکت از «اجرای برنامههای جداگانه» به سمت ساختن یک روایت مشترک از آینده استان.
پرسش اصلی
امروز باید از خود بپرسیم:
اگر یک جوان گلستانی بخواهد در همین استان بماند، کسبوکار راه بیندازد، تخصص خود را به کار بگیرد و آیندهای بسازد، آیا ساختارهای اقتصادی و مدیریتی استان به اندازه کافی برای او فرصت ایجاد کردهاند؟
پاسخ به این سؤال، فقط درباره جوانان نیست.
پاسخ به این سؤال درباره آینده خود گلستان است.
زیرا هر جوانی که میماند، میتواند بخشی از آینده استان باشد؛ و هر استعدادی که برای همیشه از چرخه اقتصادی و اجتماعی استان خارج میشود، بخشی از ظرفیت آینده نیز از دست میرود.
حرف آخر
گلستان برای توسعه، فقط به سرمایه مالی نیاز ندارد؛ سرمایه انسانی و اجتماعی نیز باید حفظ و تقویت شود.
اگر قرار است آینده استان ساخته شود، باید جوان گلستانی احساس کند آینده فقط در جای دیگری ساخته نمیشود.
باید بتواند در همین سرزمین، کار کند، ایده بدهد، سرمایهگذاری کند، اثر بگذارد و دیده شود.
توسعه واقعی از جایی آغاز میشود که مردم یک سرزمین باور کنند آیندهشان ارزش ساختن در همان سرزمین را دارد.
گلستان اگر میخواهد فردای متفاوتی داشته باشد، باید امروز یک سؤال ساده اما تعیینکننده را جدی بگیرد: