هفته دفاع مقدس را نمیتوان صرفاً در قاب چند مراسم رسمی، رژه، سخنرانی و بازخوانی خاطرات سالهای جنگ خلاصه کرد. دفاع مقدس بخشی از حافظه تاریخی ایران است؛ حافظهای که اگر درست روایت، تحلیل و به نسل جدید منتقل شود، میتواند از یک مناسبت تقویمی فراتر رفته و به منبعی برای شناخت تصمیمهای دشوار، مدیریت بحران، همبستگی اجتماعی و مسئولیتپذیری ملی تبدیل شود.
جنگ هشتساله برای جامعه ایران تنها یک رویداد نظامی نبود. این دوره، عرصهای برای مواجهه کشور با مجموعهای از بحرانهای همزمان بود؛ از تهدید امنیتی و فشار اقتصادی گرفته تا جابهجایی جمعیت، مدیریت منابع، تأمین نیازهای عمومی و حفظ انسجام اجتماعی. از همین منظر، یکی از مهمترین وجوه دفاع مقدس، تجربهای است که جامعه و نهادهای کشور در شرایط عدمقطعیت و فشار به دست آوردند.
امروز که مفهوم «امنیت» نسبت به دهههای گذشته پیچیدهتر شده است، بازخوانی آن تجربه میتواند موضوعی فراتر از خاطرهگویی باشد. امنیت امروز فقط به میدان نظامی محدود نیست؛ امنیت اقتصادی، اجتماعی، سایبری، انرژی، غذایی، اطلاعاتی و حتی تابآوری زیرساختهای حیاتی نیز بخشی از امنیت ملی محسوب میشود. بنابراین، یکی از پرسشهای مهم هفته دفاع مقدس این است که چگونه میتوان تجربه تاریخی مدیریت بحران را به دانش قابل استفاده برای مسائل امروز تبدیل کرد؟
نکته مهم دیگر، مسئله روایت است. نسل جدید جنگ را تجربه نکرده است و طبیعی است که رابطه آن با این واقعه، بیش از آنکه مبتنی بر تجربه مستقیم باشد، از مسیر روایت، آموزش، رسانه، ادبیات، سینما، خاطرات و گفتوگوی میاننسلی شکل بگیرد. اگر روایت دفاع مقدس صرفاً به زبان رسمی و کلیشهای محدود شود، بخشی از ظرفیت ارتباطی آن با نسل جدید از دست خواهد رفت. روایت مؤثر، باید بتواند انسان، انتخاب، تردید، مسئولیت، فداکاری و پیامدهای تصمیمهای آن دوره را نیز نشان دهد.
از این منظر، حفظ یاد و خاطره شهدا و ایثارگران یک ضرورت فرهنگی است، اما کافی نیست. جامعه نیاز دارد بداند در آن سالها چه تصمیمهایی گرفته شد، چه چالشهایی وجود داشت، چه تجربههایی به دست آمد و کدام تجربهها میتوانند برای مدیریت بحرانهای امروز مورد استفاده قرار گیرند.
دفاع مقدس همچنین میتواند از منظر سرمایه اجتماعی مورد توجه قرار گیرد. یکی از درسهای مهم آن دوران، نقش مشارکت عمومی و شبکههای اجتماعی در پشتیبانی از کشور بود. امروز نیز در مواجهه با بحرانهای پیچیده، اعتماد عمومی، همکاری شهروندان، مسئولیتپذیری اجتماعی و ارتباط مؤثر میان دولت و جامعه اهمیت تعیینکننده دارد.
از این منظر، شاید یکی از مهمترین وظایف مدیران فرهنگی و رسانهای این باشد که دفاع مقدس را از «خاطره گذشته» به «دانش آینده» تبدیل کنند. یعنی به جای آنکه فقط بگوییم چه اتفاقی افتاد، بپرسیم چرا چنین شد، چگونه مدیریت شد و از آن چه میتوان برای آینده آموخت.
در حوزه مدیریت و حکمرانی نیز دفاع مقدس یک تجربه قابل مطالعه است. تصمیمگیری در شرایط کمبود منابع، اولویتبندی نیازها، مدیریت بحران، هماهنگی میان دستگاهها، بسیج ظرفیتهای انسانی و سازمانی و حفظ تداوم خدمات عمومی، موضوعاتی هستند که در هر بحران ملی دوباره اهمیت پیدا میکنند.
البته بازخوانی علمی دفاع مقدس به معنای نادیده گرفتن هزینههای انسانی و اجتماعی جنگ نیست. برعکس، شناخت دقیقتر آن دوره مستلزم توجه همزمان به مقاومت، رنج، خسارت، آوارگی، فقدان و پیامدهای بلندمدت جنگ است. روایت تاریخی زمانی ماندگار میشود که بتواند پیچیدگیهای یک دوره را بدون تقلیل آن به شعار توضیح دهد.
هفته دفاع مقدس، در نهایت، فرصتی برای پرسیدن یک سؤال اساسی است: از گذشته چه چیزی برای آینده آموختهایم؟
اگر پاسخ این سؤال فقط برگزاری مراسم و تکرار چند عبارت آشنا باشد، بخش مهمی از ظرفیت این مناسبت از دست رفته است. اما اگر دفاع مقدس به عرصهای برای گفتوگوی نسلی، مطالعه تجربه مدیریت بحران، تقویت سرمایه اجتماعی، شناخت تاریخ و استخراج درسهای حکمرانی تبدیل شود، آنگاه این هفته میتواند کارکردی فراتر از یک مناسبت تقویمی پیدا کند.
دفاع مقدس بخشی از گذشته ایران است؛ اما نحوه فهمیدن آن، تصمیمی مربوط به امروز و آینده است. جامعهای که گذشته خود را دقیق و مسئولانه میخواند، امکان بیشتری برای مواجهه هوشمندانه با بحرانهای آینده خواهد داشت.
حمیدرضا فرشیدنیا