یادداشت/عطیما میررضایی:
گلستان فقیر نیست؛ فقیر از تصمیمهای بزرگ است.
این شاید صریحترین جملهای باشد که بتوان درباره وضعیت توسعه در استانی گفت که از شمال به دریا، از جنوب به جنگل و کوهستان، از زمینهای حاصلخیز کشاورزی تا ظرفیتهای گردشگری و از تنوع قومی و فرهنگی تا سرمایه انسانی گسترده برخوردار است.
پس مشکل کجاست؟
چرا استانی با این همه ظرفیت، هنوز در بسیاری از شاخصهای توسعه با نقطه مطلوب فاصله دارد؟
پاسخ را نمیتوان فقط در کمبود اعتبار، تحریم، شرایط اقتصادی کشور یا محدودیتهای بودجهای خلاصه کرد. این عوامل واقعیاند، اما توضیح کامل ماجرا نیستند.
بخش مهمی از مسئله، به کیفیت تصمیمگیری برای استان بازمیگردد.
گلستان سالهاست پروژه دارد؛ اما مسئلهحلکن ندارد
یکی از مشکلات توسعه در گلستان، تبدیل شدن «پروژه» به جایگزین «سیاست توسعه» است.
هر سال فهرستی از طرحها مطرح میشود؛ پروژهای کلنگ میخورد، پروژهای افتتاح میشود و اعتباراتی اعلام میشود.
اما سؤال مهمتر این است:
این پروژهها دقیقاً قرار است کدام مسئله ساختاری استان را حل کنند؟
اگر پروژهای ساخته شود اما زنجیره اقتصادی پیرامون آن شکل نگیرد، اگر زیرساختی ایجاد شود اما سرمایهگذار وارد نشود، اگر طرحی افتتاح شود اما اشتغال پایدار ایجاد نکند، نمیتوان صرفاً با عنوان «پروژه عمرانی» آن را مترادف توسعه دانست.
توسعه یعنی تغییر.
تغییر در درآمد مردم، اشتغال، بهرهوری، سرمایهگذاری، کیفیت خدمات عمومی و چشمانداز آینده.
سیاستزدگی یا سیاستگذاری؟
گلستان بیش از آنکه از «سیاست» رنج ببرد، ممکن است از نبود سیاستگذاری منسجم و بلندمدت آسیب دیده باشد.
در فضای سیاسی، تغییر مدیران و آمدوشد مسئولان امری طبیعی است؛ اما توسعه نباید با هر تغییر مدیریتی مسیر خود را عوض کند.
اگر هر دوره مدیریتی اولویتهای جدیدی تعریف کند، بخشی از انرژی استان صرف شروع دوباره خواهد شد.
استان به برنامهای نیاز دارد که مدیران مجری آن باشند، نه اینکه برنامه توسعه تابع مدیران باشد.
این تفاوتی ظریف اما سرنوشتساز است.
چرا سرمایهگذاری در گلستان سخت است؟
سرمایهگذار با شعار وارد استان نمیشود.
او محاسبه میکند.
زمین، مجوز، زیرساخت، انرژی، حملونقل، بازار، نیروی انسانی، زمان دریافت مجوز و امنیت سرمایهگذاری را کنار هم میگذارد و سپس تصمیم میگیرد.
اگر فرآیند اداری طولانی باشد، اگر دستگاهها هماهنگ نباشند یا اگر مسیر سرمایهگذاری برای بخش خصوصی روشن نباشد، طبیعی است که سرمایه به سمت مقصد دیگری حرکت کند.
بنابراین مطالبه از مسئولان نباید فقط این باشد که:
«چقدر سرمایه جذب کردید؟»
پرسش دقیقتر این است:
برای اینکه سرمایهگذار بتواند بدون فرسایش اداری و بلاتکلیفی تصمیم بگیرد، چه تغییری در محیط کسبوکار استان ایجاد کردهاید؟
کشاورزی داریم؛ اقتصاد کشاورزی چطور؟
گلستان سالهاست یکی از قطبهای مهم کشاورزی کشور محسوب میشود.
اما تولید محصول پایان زنجیره نیست.
وقتی محصول خام از استان خارج میشود و فرآوری، بستهبندی، برندینگ و بخش مهمی از ارزش افزوده در جای دیگری شکل میگیرد، استان عملاً بخشی از ثروتی را که خودش تولید کرده، از دست میدهد.
بنابراین باید پرسید:
چرا استانی که تولید میکند، نباید بیشتر از تولیدکننده بودن، از ارزش افزوده محصول خود بهره ببرد؟
این پرسش، یک مطالبه اقتصادی است؛ نه یک شعار سیاسی.
گردشگری؛ ویترین زیبا، اقتصاد ضعیف؟
گلستان جاذبه کم ندارد.
اما صنعت گردشگری فقط با داشتن جاذبه شکل نمیگیرد.
گردشگر باید بماند.
هزینه کند.
خدمات دریافت کند.
محصولات محلی بخرد.
برای سفر دوباره انگیزه داشته باشد.
و در نهایت، حضور او برای جامعه محلی درآمد ایجاد کند.
اگر گردشگر فقط از استان عبور کند و مقصد اقتصادی او جای دیگری باشد، ما صاحب جاذبه هستیم، اما هنوز صاحب یک اقتصاد گردشگری قدرتمند نیستیم.
مشکل اصلی شاید «نبود مطالبه تخصصی» باشد
جامعه زمانی میتواند مدیران را به پاسخگویی وادار کند که مطالبهگری از سطح شعار عبور کند.
رسانه نباید فقط افتتاحیهها را پوشش دهد.
دانشگاه نباید فقط مقاله تولید کند.
نخبگان نباید فقط در جلسات دعوت شوند.
بخش خصوصی نباید فقط هنگام مراسمها مورد خطاب قرار گیرد.
و مردم نباید فقط در زمان انتخابات شنیده شوند.
استان به ائتلافی از رسانه، دانشگاه، بخش خصوصی و جامعه مدنی برای مطالبه توسعه نیاز دارد.
مطالبهای که سؤال کند:
اعتبار کجا هزینه شد؟
نتیجه چه بود؟
شاخص توسعه چه تغییری کرد؟
کدام پروژه متوقف شد و چرا؟
کدام پروژه اولویت ندارد؟
چه میزان سرمایه وارد استان شد؟
چه میزان اشتغال پایدار ایجاد شد؟
و مهمتر از همه:
گلستان پنج سال دیگر قرار است کجا باشد؟
دیگر نمیتوان همهچیز را به «نبود بودجه» نسبت داد
هیچکس منکر مشکلات اقتصادی کشور نیست.
اما اگر تمام مشکلات استان را به کمبود منابع مالی نسبت دهیم، عملاً امکان اصلاح مدیریت و سیاستگذاری را نادیده گرفتهایم.
گاهی مسئله پول نیست؛ اولویتبندی است.
گاهی مسئله نبود پروژه نیست؛ انتخاب پروژه درست است.
گاهی مسئله نبود مدیر نیست؛ هماهنگی میان مدیران است.
و گاهی مسئله نبود ظرفیت نیست؛ ناتوانی در تبدیل ظرفیت به مزیت رقابتی است.
گلستان باید از «استان محروم» به «استان مطالبهگر توسعه» تغییر کند
ادبیات توسعه استان نیز نیازمند تغییر است.
گلستان نباید همیشه خود را با فهرست محرومیتها معرفی کند.
باید با فهرست ظرفیتها، اهداف و دستاوردهای قابل اندازهگیری شناخته شود.
این استان حق دارد از مسئولان خود بپرسد:
برنامه شما برای ساختن آینده گلستان چیست؟
نه فقط برای سال آینده؛
برای پنج سال آینده.
برای نسل آینده.
برای جوانی که امروز دانشگاه را تمام میکند و میخواهد در استان خودش بماند.
سخن آخر؛ گلستان منتظر معجزه نیست
گلستان برای توسعه نیازمند معجزه نیست.
به تصمیم درست، مدیریت پیوسته، اولویتبندی، سرمایهگذاری، شفافیت و مطالبهگری نیاز دارد.
اگر قرار باشد هر سال همان مشکلات را فهرست کنیم، همان وعدهها را تکرار کنیم و همان پروژهها را دوباره افتتاح کنیم، نباید انتظار داشته باشیم نتیجه متفاوتی حاصل شود.
گلستان زمانی تغییر خواهد کرد که پرسش اصلی از مدیران استان از «چه وعدهای دادهاید؟» به «چه مسئلهای را حل کردهاید؟» تغییر کند.
و شاید امروز مهمترین پرسش سیاسی ـ اجتماعی استان همین باشد:
اگر گلستان اینهمه ظرفیت دارد، چه چیزی مانع تبدیل این ظرفیت به توسعه شده است؟
پاسخ این سؤال را نه در شعارها، بلکه باید در تصمیمها، بودجهها، پروژهها، عملکرد دستگاهها و نتیجهای که مردم در زندگی خود لمس میکنند جستوجو کرد.
گلستان بیش از آنکه به وعده تازه نیاز داشته باشد، به پاسخ روشن نیاز دارد.