گاهی برای حل مشکلات شهر، فقط به دنبال مقصر میگردیم.
اگر خیابانی کثیف است، شهرداری را مقصر میدانیم؛ اگر سطل زباله پر است، از خدمات شهری گلایه میکنیم؛ اگر فضای سبزی آسیب دیده، از مدیران انتقاد میکنیم.
البته مدیریت شهری مسئولیت سنگینی در حفظ پاکیزگی، زیبایی و نظم شهر دارد؛ اما یک واقعیت را نیز نباید فراموش کنیم:
شهر تمیز، محصول همکاری شهرداری و شهروندان است.
هیچ شهری با بهترین تجهیزات و بیشترین نیروی خدماتی نیز نمیتواند بدون همراهی مردم، برای مدت طولانی پاکیزه بماند.
شهر، خانه بزرگ همه ماست
اگر زباله را در خانه روی زمین نمیاندازیم، چرا در خیابان این کار را انجام میدهیم؟
اگر دوست نداریم کسی فضای خانهمان را تخریب کند، چرا باید با فضای عمومی شهر چنین رفتاری داشته باشیم؟
پارک، خیابان، پیادهرو، فضای سبز و امکانات عمومی، در واقع بخشی از خانه بزرگ ما هستند.
تفاوت فقط این است که مالکیت آنها عمومی است.
بنابراین، همانگونه که برای خانه شخصی خود مسئولیت احساس میکنیم، باید نسبت به محیط عمومی نیز احساس مسئولیت داشته باشیم.
مشکل فقط زباله نیست
فرهنگ شهروندی بسیار فراتر از نریختن زباله است.
رعایت حقوق عابران، احترام به سالمندان و افراد دارای معلولیت، رعایت قوانین رانندگی، حفظ فضای سبز، توجه به حقوق همسایهها، جلوگیری از ایجاد مزاحمت صوتی، رعایت نظم در اماکن عمومی و مراقبت از اموال عمومی، همه بخشی از فرهنگ شهروندی هستند.
گاهی یک رفتار کوچک، تأثیری بزرگ بر کیفیت زندگی دیگران دارد.
پسماند؛ مسئلهای که جدی گرفته نمیشود
یکی از مهمترین مشکلات شهری، مدیریت پسماند است.
وقتی زبالهها بدون تفکیک تولید و جمعآوری میشوند، هزینههای اقتصادی و زیستمحیطی زیادی ایجاد میکنند.
تفکیک زباله از مبدأ میتواند بخش مهمی از این مشکل را کاهش دهد.
اما برای موفقیت آن، فقط نصب چند سطل رنگی کافی نیست.
شهروند باید بداند چرا باید زباله را تفکیک کند، شهرداری باید زیرساخت مناسب داشته باشد و سیستم جمعآوری نیز باید اعتماد مردم را جلب کند.
وقتی مردم ببینند زحمتی که برای تفکیک زباله کشیدهاند واقعاً در فرآیند مدیریت پسماند مورد استفاده قرار میگیرد، مشارکت آنان افزایش خواهد یافت.
کودکان را از امروز آموزش دهیم
فرهنگ شهروندی از دوران بزرگسالی آغاز نمیشود.
کودکی که یاد میگیرد زباله خود را در سطل بیندازد، به فضای سبز آسیب نزند و به حقوق دیگران احترام بگذارد، در آینده شهروند مسئولتری خواهد بود.
مدارس، خانوادهها و رسانهها باید در این زمینه نقش جدیتری ایفا کنند.
میتوان آموزش فرهنگ شهروندی را با برنامههای ساده و جذاب، مسابقات دانشآموزی، پویشهای محلی و فعالیتهای گروهی به کودکان آموزش داد.
فرهنگ با دستور ساخته نمیشود؛ با آموزش و تکرار ساخته میشود.
شهرداری هم باید پاسخگو باشد
البته نباید مسئولیت مدیریت شهری را نادیده گرفت.
شهروندی که مالیات و عوارض پرداخت میکند، حق دارد خدمات مناسب دریافت کند.
شهرداریها باید درباره نحوه هزینهکرد منابع، کیفیت خدمات شهری، وضعیت پسماند، فضای سبز و پروژههای عمرانی، اطلاعرسانی شفاف داشته باشند.
اگر سطل زباله کافی نیست، اگر جمعآوری پسماند با مشکل مواجه است یا اگر یک پارک نیازمند رسیدگی است، مردم حق دارند مطالبه کنند.
فرهنگ شهروندی به معنای سکوت در برابر ضعف مدیریت نیست؛ بلکه یعنی مطالبهگری همراه با مسئولیتپذیری.
فضای مجازی؛ فرصت یا تهدید؟
امروز یک تصویر از یک نقطه آلوده شهر میتواند در چند دقیقه به دست هزاران نفر برسد.
فضای مجازی میتواند ابزار مهمی برای مطالبهگری شهری باشد.
اما بهتر است از انتشار صرف تصاویر و گلایهها عبور کنیم.
شهروند میتواند مشکل را گزارش کند، محل دقیق را اعلام کند، راهکار پیشنهاد دهد و نتیجه پیگیری را نیز دنبال کند.
از سوی دیگر، مدیریت شهری نیز باید سازوکاری برای دریافت و پاسخگویی به گزارشهای شهروندان داشته باشد.
این یعنی شهر هوشمند فقط استفاده از فناوری نیست؛ شنیدن صدای شهروند نیز بخشی از هوشمندی مدیریت شهری است.
شهر زیبا، سرمایه اقتصادی هم هست
پاکیزگی و زیبایی شهر فقط یک مسئله فرهنگی نیست.
شهری که تمیز، منظم، سبز و زیبا باشد، برای زندگی، سرمایهگذاری و گردشگری جذابتر خواهد بود.
بهویژه برای شهری مانند گرگان که ظرفیتهای تاریخی و طبیعی فراوانی دارد، کیفیت فضای شهری میتواند بر تجربه گردشگران نیز تأثیر بگذارد.
گردشگر ممکن است برای دیدن یک جاذبه تاریخی به شهر بیاید؛ اما تصویری که از خیابانها، پارکها، بازارها و رفتار شهروندان دریافت میکند، در ذهن او باقی خواهد ماند.
پیشنهاد یک پویش ساده اما مؤثر
به نظر میرسد میتوان در شهرهای استان، پویشهایی با عنوانهایی مانند «شهر من، مسئولیت من» راهاندازی کرد.
اما این پویش نباید فقط به نصب بنر محدود شود.
مدارس، مساجد، سمنها، رسانهها، کسبه، ورزشکاران، هنرمندان و گروههای مردمی میتوانند در آن مشارکت کنند.
هر محله نیز میتواند برای پاکیزگی، فضای سبز و زیبایی محیط خود برنامه داشته باشد.
حتی میتوان محلههایی را که در رعایت اصول شهروندی موفقتر عمل میکنند، معرفی و تشویق کرد.
یک شهر خوب از رفتارهای کوچک ساخته میشود
شهروند مسئول الزاماً کسی نیست که کار بزرگی انجام میدهد.
گاهی مسئولیتپذیری یعنی:
یک زباله را روی زمین نیندازیم.
به فضای سبز آسیب نزنیم.
حق عابر پیاده را رعایت کنیم.
جلوی مسیر دیگران را سد نکنیم.
برای سالمند یا فرد دارای معلولیت مزاحمت ایجاد نکنیم.
اموال عمومی را تخریب نکنیم.
و اگر مشکلی دیدیم، به جای بیتفاوتی، آن را از مسیر درست مطالبه کنیم.
همین رفتارهای ساده اگر توسط هزاران نفر تکرار شوند، چهره یک شهر را تغییر میدهند.
سخن پایانی
شهر خوب را فقط مدیران نمیسازند.
شهرداری وظیفه دارد؛ اما شهروند نیز مسئولیت دارد.
مدیریت شهری باید خدمات مناسب ارائه کند و مردم نیز باید در حفظ نتیجه این خدمات مشارکت داشته باشند.
نمیتوان همزمان از یک طرف خواهان شهری پاکیزه، زیبا و منظم بود و از طرف دیگر نسبت به رفتارهای روزمره خود بیتفاوت ماند.
شهر آینه رفتار ماست.
اگر شهرمان را دوست داریم، باید در رفتار روزانه خود این علاقه را نشان دهیم.
بیایید از مطالبه «شهر تمیز» یک قدم جلوتر برویم و بگوییم:
شهر تمیز، شهر مسئولیتپذیر و شهروند مسئولیتپذیر میخواهد.
شاید تغییر چهره شهر از یک پروژه بزرگ عمرانی آغاز نشود؛
شاید از همان لحظهای آغاز شود که هر کدام از ما تصمیم بگیریم:
«این شهر، خانه من هم هست.»
عظیما میررضایی